ВАЛЮТАЛАР КУРСЛАРИ
cbu.uz
1 USD = 8460.92 +2.76
1 EUR = 9439.00 -62.05
1 RUB = 131.06 +1.32
1 GBP = 10760.60 -234.16
1 JPY = 76.87 -0.06
1 AFN = 107.09 -1.49
1 AMD = 17.67 +0.09
1 AED = 2303.67 +0.75


Жаҳонгир Абдурасулов. Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш истиқболлари ва хорижий тажрибанинг татбиқ этилиши

Ҳозирги кунда мураккаблашиб бораётган молиявий тизим, глобаллашув жараёнининг жадаллашуви, янги молиявий маҳсулот ва хизматлар доирасининг кенгайиб бориши одамлар учун ечиш мураккаб бўлган масалаларни ўртага ташламоқда ва улар ушбу масалалар ечимини топишга доим ҳам тайёр эмаслиги табиий ҳол бўлиб бормоқда. Бу кўпинча аҳолининг молиявий билимлари етишмаслиги, ўз уй хўжалиги бюджетини режалаштиришни билмаслиги ҳамда молиявий маҳсулотлар ва хизматлардан фойдаланиш юзасидан керакли қарорлар қабул қила олмаслиги, шахсий маблағларини инвестиция қилишга қизиқишнинг йўқлиги ва унинг фойдасини англамаслиги оқибатида келиб чиқади.

Жаҳонгир Абдурасулов,
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки
Банк хизматлари истеъмолчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бошқармаси бошлиғи

Молиявий саводхонлик мавзуси сўнгги йилларда халқаро эътибор қозонди. Бугунги кунда республикамизда ҳам молиявий саводхонликни ошириш, аҳоли фаровонлик даражасини юксалтиришга катта эътибор қаратилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 23 мартдаги ПҚ-3620-сонли «Банк хизматлари оммабоплигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарорининг 2-бандида Марказий банк томонидан банк хизматлари истеъмолчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш вазифаларини бажаришда алоҳида эътибор қаратилиши лозим бўлган масалалар келтирилган. Жумладан, молиявий очиқлик даражасини ошириш ва банк хизматлари истеъмолчиларининг саводхонлигини юксалтириш шундай масалалардан бири ҳисобланади.

Мазкур қарор талабларидан келиб чиққан ҳолда ва банк хизматлари истеъмолчиларининг молиявий саводхонлик даражаси оширилишини таъминлаш мақсадида Марказий банк томонидан илғор халқаро тажрибалар асосида «2019-2021 йилларда аҳолининг молиявий саводхонлик даражасини ошириш дастури» лойиҳаси ишлаб чиқилди. Дастурда уч йиллик истиқболда Ўзбекистон аҳолисининг молиявий саводхонлик даражасини ошириш учун бажариладиган вазифалар ҳамда амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар ўз аксини топган.


«Молиявий саводхонлик» тушунчаси ўз молиявий маблағларини оқилона бошқара олиши учун шахснинг иқтисодий ва ижтимоий шароитларидан келиб чиққан ҳолда билим, кўникмалар ва ишончга эга бўлишини англатади.


Бунда: (i) «билим» – шахсий молиявий масалаларни тушунишни; (ii) «кўникмалар» – шахсий молиявий маблағларни бошқариш учун ушбу билимни қўллаш қобилиятини; ва (iii) «ишонч» – шахсий молиявий маблағлар юзасидан тегишли қарорларни қабул қила олиш учун ўзига етарли даражада ишониш ҳиссини англатади.


Молиявий саводхонлик иш билан таъминланиш ёки янги бизнесни бошлаш мавзуларини ҳам қамраб олади, аммо бизнесни қандай бошқариш масалаларини ёритмайди.


Дастурнинг асосий мақсади – Ўзбекистондаги аҳолининг молиявий барқарорлик даражасини янада ошириш ва уларнинг бу борада оқилона қарорлар қабул қила олишига йўналтирилган билим, кўникма ва ёндашувларни шакллантириш ҳамда ҳаётга татбиқ этишдир.

Дастурда узоқ муддатли бош мақсад сифатида Ўзбекистон аҳолисининг молиявий саводхонлигини ошириш ва шу орқали уларнинг фаровонлик даражасини юксалтириш белгиланган. Дастур жамиятда аҳоли ўзларининг молиявий вазиятларига мунтазам баҳо беришлари, шахслар молиявий операцияларни амалга оширишларидан олдин керакли маълумотларни излашлари ва маслаҳат олишлари, ҳар бир шахс ўз қарзини бошқара олиши учун маълумот ҳамда керакли воситалар билан таъминланиши, инсонлар ўз молиявий мақсадларига эришиши учун жамғариб боришлари ва ўзлари учун молиявий таъминланган келажакни яратишлари ҳамда нафақа даври учун жамғаришларига чорлайдиган маданиятни шакллантиришни кўзда тутади.

Ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда аҳолининг молиявий саводхонлигини оширишда қўлланилаётган усуллар ва методларни таҳлил этиш орқали республикамиз аҳолисининг молиявий саводхонлигини янада юксалтириш борасида мавжуд реал имкониятларни аниқлаш мумкин.

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотига (ИҲТТ) аъзо давлатларда молиявий саводхонлик бўйича ўтказилган тадқиқот натижалари бугунги кунда молиявий саводхонлик долзарб масала эканлигининг исботидир.

Австралияда ўтказилган сўровнома натижалари шуни кўрсатдики, респондентларнинг 67 фоизи молиявий саводхонлик даражасини ошириш ғояси муҳим масала эканлигини тушуниб етса-да, шундан фақатгина 28 фоизи оддий молиявий масалаларни ўз билимларига таянган ҳолда ечиб бера олди. Англияда ўтказилган тадқиқотда истеъмолчилар молиявий маълумотларни жуда кам қидиришлари ва камдан-кам ҳолларда фойдаланишлари аниқланган. Кўпинча молиявий маълумотлар истеъмолчилар томонидан тасодифан, масалан, банкларда жойлаштирилган буклетлар орқали ёки банк ходими берган маълумотлардан олинади.

Канадада ўтказилган тадқиқотлар респондентлар учун шахсий маблағларини тўғри инвестиция қилиш тиш шифокори ҳузурига боришга қараганда азиятлироқ эканлигини кўрсатди.

Жанубий Кореядаги олий ўқув юртлари талабалари ўртасида олиб борилган тадқиқотлар эса бундан-да кутилмаган натижаларни кўрсатди. Респондентларнинг 60 фоиздан камроғи кредит картасини танлаш ва улардан фойдаланиш бўйича мавжуд имкониятлар ҳақидаги саволларга тўғри жавоб берди. Ёшларнинг пенсия жамғармаларини тежаш ва инвестиция қилиш, хавф-хатарлар ва уларни суғурта қилишнинг аҳамияти ҳақидаги билимлари жуда саёз эканлиги аниқланди.

Иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган АҚШда тадқиқотчилар 10 нафар ишчининг 4 нафари пенсия жамғармасига эга эмаслигини аниқладилар.


Аҳолининг молиявий саводхонлик даражасини ошириш одатда давлат томонидан молиялаштириладиган махсус давлат идоралари ёки ташкилотлар томонидан бажарилади.


Масалан, Қўшма Штатларда бу масъулият Молиявий саводхонлик ва таълим комиссияси (МСТК)га юклатилган. Австралияда – Молия ахборот хизмати (МАХ), Канадада – Молиявий хизматлар истеъмолчиларини ҳимоя қилиш хизмати (МХИҲҚ), Буюк Британияда – Молиявий хизматлар ташкилоти (МХТ) зиммаларига юклатилган.


Хорижий давлатлар тажрибасини ўрганишда Австралия, Буюк Британия, Қўшма Штатлар, Бразилия ва Хитой давлатларида молиявий саводхонлик дастурларини таҳлил қилиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.


 Австралия

Австралия ҳукумати томонидан 2004 йил бошида молиявий саводхонлик бўйича миллий дастур ишлаб чиқилиб, унда 2005 йилда молиявий саводхонлик жамғармасини ташкил этиш кўзда тутилган эди. Жамғарма ташкил этилиб, унинг томонидан «Шахсий маблағни бошқариш» ўқув веб-сайти яратилди. 2008 йилда Фонднинг вазифалари Австралия қимматли қоғозлар ва инвестициялар бўйича комиссиясига топширилди. Бундан ташқари, Австралия ҳукумати молиявий саводхонликни тоифалаш бўйича, хусусан, етиб бориш қийин бўлган жойларда яшовчи ёшлар ва аҳолининг саводхонлигини ошириш юзасидан бир қатор дастурлар ишлаб чиқди.

Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш истиқболлари ва хорижий тажрибанинг татбиқ этилиши

Фото: Yandex.uz

Австралия Молиявий операцияларни тартибга солиш вазири 2011 йил 15 мартда молиявий саводхонликни оширишнинг миллий стратегиясини эълон қилди. Унинг асосий мақсадлари этиб қуйидагилар белгиланди:

● мактаблар ва бошқа муассасалар орқали молиявий таълимни ривожлантириш;

● аниқ ва мустақил молиявий ахборотни тақдим этиш;

● молиявий фаровонлик ғояларини жорий қилиш ва аҳолининг молиявий операциялар тўғрисидаги билим даражасини ошириш, таълим муассасаларининг ўқув режаларини ишлаб чиқиш ва қўшимча инновацион ечимлар топиш;

● молиявий саводхонликка алоқадор муассасалар ҳамкорлиги, шу жумладан, хусусий компаниялар томонидан молиявий саводхонлик дастурларини қўллаб-қувватлаш, бу борадаги энг яхши ютуқларни тарғиб қилиш.

Ушбу йўналишда қуйидаги вазифалар белгилаб олинди:

● болалар, ёшлар ва катта ёшли аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш учун визуал веб-сайтлар яратиш;

● олий ўқув юртларида ва маҳаллий жамоат ташкилотлари қошида молиявий саводхонликни ошириш бепул ва пуллик курсларини очиш;

● молиявий саводхонлик асослари курсларини ўқитишга тренерларни тайёрлаш мақсадида кўнгиллиларни жалб қилиш ва малакали мутахассислар учун портал яратиш;

● Австралия Молия Омбудсмани лавозимини жорий қилиш;

● Австралия Банклар Ассоциацияси томонидан дастурлар ишлаб чиқиш.

Буюк Британия


2011 йил апрель ойидан бошлаб Буюк Британияда махсус – Шахсий маблағлар маслаҳатчиси хизмати (Money advice service) ташкилоти фаолият юритиб келмоқда.


Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш истиқболлари ва хорижий тажрибанинг татбиқ этилиши

Фото: Yandex.uz

Ушбу ташкилот 2010 йилда Молиявий хизматлар агентлиги таркибидаги истеъмолчиларнинг молиявий таълим бошқармаси негизида ташкил этилди. Мазкур хизмат аҳолига тўғри молиявий қарорлар қабул қилишда ёрдам берувчи бепул маслаҳатларни тақдим этади. Хизмат мустақил бўлиб, фаолияти ёшлар ва катта ёшдаги аҳолини қўллаб-қувватлашга қаратилган. Асосий мақсади аҳолининг мамлакатда ва хорижий давлатларда кечаётган молиявий жараёнларни тушуниб етишларини таъминлашдан иборат.

Таъкидлаш жоизки, мазкур хизмат тўғридан-тўғри Буюк Британия ҳукумати томонидан ташкил этилган бўлиб, унинг фаолияти Молиявий хизматлар агентлиги томонидан йиғилган йиғимлар ҳисобидан молиялаштирилади.

Ушбу соҳадаги устувор йўналишлар қуйидагилардан иборат:

● ёш ота-оналарга ёрдам бериш;

● мактабларда ва бошқа таълим муассасаларида таълимни ташкил этиш (масалан, Ёшлар молиявий таълими гуруҳи томонидан машғулотлар ташкил этиш);

● молиявий саводхонликни ошириш учун онлайн хизматларни ишлаб чиқиш;

● Шахсий маблағлардан фойдаланиш бўйича маслаҳат бериш.

Буюк Британия анъанавий тарзда хайрия фаолияти ривожланган мамлакат ҳисобланади ва молиявий саводхонликни оширишда жамиятнинг роли бу ерда муҳим аҳамият касб этади.

Америка Қўшма Штатлари

Қўшма Штатларга келсак, у ерда дунёдаги энг йирик молия маркази – Нью-Йорк жойлашган бўлиб, аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш борасида бой тажрибага эга.

Қўшма Штатлар Ғазначилиги 2002 йилда Молия институтлари бюроси (МИБ) давлат агентлигини ташкил этди. АҚШ Конгресси билан ҳамкорликда Молиявий саводхонлик ва таълим комиссияси (МСТК) ташкил қилинди. 2006 йилда эса Молиявий саводхонликнинг миллий стратегияси ишлаб чиқилди. Қайд этиш жоизки, 1995 йилдан буён АҚШда якка тартибда молиявий саводхонликни ошириш учун Jump$tart уюшмаси фаолият юритиб, 19 ёшгача бўлган ёшларни қўллаб-қувватлайди.

Умуман олганда, Қўшма Штатларда молиявий саводхонликни таъминлаш бўйича олиб борилаётган чора-тадбирлар бошқа ривожланган мамлакатлар билан деярли бир хил йўналишга эга:

● индивидуал ёндашувга алоҳида урғу бериш;

● молиявий масалалар бўйича ишонч телефони линияларини яратиш;

● мактабларда молиявий кўникмаларни шакллантириш.

Амалга оширилаётган чора-тадбирлар йўналиши бир хил бўлишига қарамасдан, АҚШда бу борада сезиларли натижаларга эришилган. Мазкур мамлакатда молиявий саводхонлик даражаси юқори ҳисобланади. Болалар учун банк картаси 10 ёшида очилиши мумкин ва аксарият штатларда нақд пул айланмаси минималлашган ҳамда аҳолининг молиявий соҳа билан уйғунлашиб кетганлиги яққол сезилади. Ҳозирги вақтда «молиявий саводхонлик»нинг Америка модели истеъмолчини молиявий хизматлардан фойдаланишга тайёрловчи кўп поғонали тизим бўлиб, молиявий хизмат истеъмолчисининг ҳаётий даврига (3-6 ёш, 7-17 ёш, 17-22 ёш, 23-45 ёш, 45-65 ёш, 65 ёш ва ундан катта) мос равишда яратилган тузилма ҳисобланади. Мамлакатнинг молиявий таълим тизими потенциал ва мавжуд молиявий истеъмолчиларнинг барча олти қатламини бирлаштириб туради. Ушбу моделдаги марказий ўринни штатларнинг бир томондан молиявий мустақиллигини солиқ тушумларини тартибга солиш ва бизнес муҳитни яхшилаш орқали таъминловчи ва иккинчи томондан фуқароларининг молиявий саводхонлигини мувофиқлаштириш учун масъул бўлган губернаторлар эгаллайди.


АҚШ ҳукумати бюджетида молиявий саводхонликни тарғиб қилиш учун маблағлар кўзда тутилмаган. Деярли барча тадбирлар кўнгиллилар ва нодавлат нотижорат ташкилотлари (ННТ) иштирокида ўтказилади ҳамда махсус мақсадли жамғармалар юридик ва жисмоний шахсларнинг беғараз ёрдамлари ҳисобига шакллантирилади.


Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш истиқболлари ва хорижий тажрибанинг татбиқ этилиши

Фото: Yandex.uz

Шунга қарамасдан, Америкада «молиявий саводхонлик» ҳақиқий миллий ҳаракат мақомини олди. Ушбу ривожланишнинг эркин модели молиявий саводхонлик борасида турли географик ва ижтимоий шароитларда яшовчи турли мақсадли гуруҳлар билан ноёб тажриба тўплаш имконини беради.

Таъкидлаш жоизки, молиявий саводхонлик масаласи барча штатларда ҳам бир хил аҳволда эмас. Айрим штатларда молиявий саводхонлик факультатив курс сифатида киритилса, бошқа «ақлли губернаторлар»га эга штатларда бюджет маблағлари ажратилиб, ўрта таълим муассасаларининг ўқув дастурига мажбурий дарс сифатида киритилади. Қўшма Штатларда талабалар учун молиявий марказларни ташкил этиш одатий ҳол ҳисобланади. Ушбу марказлар талабаларга ўқиш жараёнида ва таълим муассасасини битириб кетгандан кейин керакли бўладиган молиявий операциялар ҳақида маълумотлар бериш билан шуғулланади.

Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш истиқболлари ва хорижий тажрибанинг татбиқ этилиши

Фото: Yandex.uz

Молиявий саводхонлик ғояларини илгари суриш дастурлари нафақат ривожланган давлатларда, балки ривожланаётган мамлакатларда ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Бунга асосан ушбу мамлакатлардаги молиявий хизматлар бозорларининг жадал ривожланиши таъсир кўрсатмоқда.

Энг йирик ривожланаётган мамлакатлар ва жаҳон иқтисодиётининг келажакдаги етакчилари бўлган Бразилия ва Хитойда аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш дастурларига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бразилия

Ушбу мамлакат ҳукумати бу соҳада давлат дастурлари асосида иш кўради ва унда ёшлар билан ишлашга алоҳида ўрин ажратилади. Ҳозирга кунда давлат миқёсида молиявий таълим сифатини ошириш бўйича миллий стратегия (Estratégia Nacional de Educação Financeira, ENEF) мавжуд. Ушбу лойиҳа давлат органлари (Молия бозорини мувофиқлаштириш қўмитаси, Халқ таълими, Молия, Адлия ва Ижтимоий ҳимоя вазирликлари), шунингдек, мамлакатнинг йирик банклари ва кредит ташкилотлари ходимларидан ташкил топган махсус ишчи гуруҳи томонидан ишлаб чиқилди. Мазкур дастурни ишлаб чиқишда ишчи гуруҳи аъзолари томонидан Бразилия аҳолисининг қарийб 82%и ўзларининг кредитлари бўйича фоизларни аниқ билмаслиги, 87%и эса омонат маблағларига эга эмаслиги ёки қисман эга эканлиги ҳисобга олинди. Шунинг учун кўзланган мақсадлар аҳолини молиявий бозорлар фаолиятини кенгроқ қамраб олишга, шунингдек, аҳолининг барча қатламлари молиявий саводхонлигини оширишга қаратилди.

Ушбу дастурнинг ўзига хос хусусияти фуқароларнинг муай­ян тоифасини қамраб олиш эмас, балки жамиятнинг катта қисми молиявий саводхонлигини ошириш ҳисобланади. Масалан, ушбу дастур мактаб ўқувчиларининг молиявий саводхонлигини ошириш бўйича чора-тадбирларни ҳам ўз ичига олади.


Бразилия Марказий банки томонидан ўқитувчилар малакасини ошириш учун ишлаб чиқилган материаллар ва ўқув дастурлари, турли ёшдаги таълим гуруҳлари учун дарсликлар ва мультимедия дастурлари мавжудлиги шулар жумласидандир.


Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш истиқболлари ва хорижий тажрибанинг татбиқ этилиши

Фото: Yandex.uz

Бразилияда 2010 йилда бошланган синов лойиҳаси мамлакат бўйлаб 30 минг ўқувчини қамраб олди ва муваффақиятли якун топди. Кейинги йилларда бу лойиҳа мамлакат бўйлаб 212 мингта мактабга татбиқ этилди ва унинг иштирокчилари сони 58 миллионга етди.

Катта ёшдаги аҳоли орасида молиявий саводхонликни оширишга қаратилган чора-тадбирлар ҳарбийлар, ўқитувчилар ва бошқа давлат хизматчиларининг молиявий саводхонлик даражасини оширишга қаратилган махсус семинарлар ва курслар дастурини қамраб олади. Бу эса уларнинг иш жойларида молия соҳасида янги билимларни эгаллашга имкон яратади.

Хитой

Хитойда ҳам, Бразилияда бўлгани каби, аҳолининг молиявий маданиятини ошириш жараёнида давлат асосий ижрочи ҳисобланади. Шу билан бирга, ХХР ҳозирги пайтда аҳолининг молиявий саводхонлигини оширишга қаратилган ягона дастурга эга эмас (Бразилиянинг ENEF аналоглари). Бу соҳада фақат айрим давлат органларининг саъй-ҳаракатлари эътиборга моликдир. Бунга ўқувчиларнинг молиявий саводхонлигини ошириш дастури (ЎМСОД)ни мисол келтириш мумкин. Ушбу дастур Халқ таълими вазирлиги ва Хитой молия вазирлиги ҳамкорлигида ишлаб чиқилган. Унинг мақсади мактаб ўқувчилари ва талабаларга таълим кредитларини олиш имконияти ҳақида маълумот тарқатиш, шунингдек, таълим кредитларини тўлашда қийинчиликларга дуч келган ўқувчиларга ёрдам беришдан иборат.

Бундан ташқари, Молия вазирлиги Таълим вазирлиги билан биргаликда Пекин университети қошида аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш дастурларини яратувчи ҳамда иқтисодиёт ва молия соҳасида илмий текшириш вазифаларини бирлаштирувчи марказни ташкил этди. Бу эса мазкур муассасага умумжаҳон тажрибасига таянган ҳолда ҳамда мамлакатнинг асосий ижтимоий-иқтисодий вазифаларига мувофиқ равишда аҳолининг молиявий маданиятини ошириш бўйича курслар ўтказиш имконини беради.


Чора-тадбирлар натижаси ўлароқ, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти томонидан ўтказилган тадқиқот натижаларига кўра, хитойлик ёшлар молиявий саводхонлик бўйича дунёда 603 балл билан биринчи ўринни эгаллашди.


Ундан кейинги ўринда турувчи Бельгия давлати тўплаган баллар 541ни ташкил этди.

Ушбу чора-тадбирларни Ўзбекистон шароитида қўллаш мумкинлигига келсак, уларнинг баъзилари жуда истиқболли ҳисобланади. Бу эса аҳолининг молиявий саводхонлиги нуқтаи назаридан Ўзбекистон, Хитой ва Бразилия ўхшашлиги билан изоҳланади.

Республикамиз учун энг мақбул дастур Бразилияда молиявий саводхонликни ошириш учун амалга оширилган дастур ҳисобланади, деб ўйлаймиз. Чунки ушбу дастурда аҳолининг кенг қатламлари қамраб олинган. Мазкур дастур орқали таълим олган аҳоли молиявий саводхонлик борасида кенгроқ тушунчага эга бўлади. Таълим кредитлари тизимини ривожлантириш бўйича Хитой дастури ҳам бизнинг мамлакатимиз учун фойдали бўлиши мумкин, чунки Ўзбекистонда кўплаб талабаларда таълим кредитлари олиш ва ўқиш шартлари ҳақида тушунчалар йўқ.

Молиявий саводхонлик дастурининг муваффақиятли амалга оширилиши кўп жиҳатдан дастурда иштирок этаётган давлат ва бошқа ташкилотларнинг фаолияти билан бевосита боғлиқ.


Хитой ва Бразилия мисолларига асосланиб айтиш мумкинки, молиявий саводхонлик соҳасида эришилган ютуқлар кўплаб давлат органлари барча даражаларда ўзаро мулоқот қилишларига боғлиқ бўлади.


Шу ҳолдагина аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш дастури ҳақиқий ижобий натижаларга олиб келади.

Хулоса қилиб айтганда, юқорида келтирилган чора-тадбирларнинг аксарият қисмини Ўзбекистон шароитида қўллаш мумкин. Шу муносабат билан Марказий банк томонидан ишлаб чиқилган молиявий саводхонликни ошириш дастурида хорижий тажрибалар чуқур ўрганилиб, республикамизда молиявий саводхонликни оширишнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда дастур тайёрланган. Ушбу дастур чет эл тажрибасининг мамлакатимизга мос келувчи жиҳатларини инобатга олиб, иқтисодий имкониятлардан келиб чиққан ҳолда яратилди.


«Бозор, пул ва кредит» журнали,

10-сон, 2018 й.

«UCI» Биржа индекси кўрсаткичлари
Highcharts Example