ВАЛЮТАЛАР КУРСЛАРИ
cbu.uz
1 USD = 9490.77 +23.5
1 EUR = 10455.03 -115.18
1 RUB = 148.82 -0.31
1 GBP = 12119.71 -125.26
1 JPY = 86.86 -0.66
1 AFN = 122.29 +0.96
1 AMD = 19.96 +0.05
1 AED = 2584.07 +6.33


Депозит сиёсати умумий банк сиё­сатининг асосий бир қисми ҳисобланиб, кредит ташкилотларининг депозит фаолиятини амалга ошириш стратегияси ва тактикасини белгилаб беради.

Банк депозит сиёсатининг воситалари

Депозит сиёсатининг инструментлари бўлиб қуйидагилар ҳисобланади: банк томонидан таклиф қилинаётган депозитлар тури; депозит турлари бўйича фоиз ставкаларининг белгиланиши.

Маълумки, ҳозирги кунда хорижий мамлакатларда 30 дан ортиқ турдаги хилма-хил депозитлар амалиётга жорий қилинган. Уларнинг ҳар бири мижозларнинг пул маблағларини сақлаш ва кўпайтиришга қаратилган банк хизматларига бўлган талабларга, юридик шахсларнинг кундалик иш фаолиятига ва жисмоний шахсларнинг омонатларига хизмат кўрсатишга имкон қадар тўлиқ жавоб бериш борасида ўз хусусияларига эга.

Юридик ва жисмоний шахсларнинг жамғармаларига хизмат кўрсатишда хорижий банклар ҳар хил турдаги жам­ғариладиган ва муддатли депозитларни таклиф қилишади, жумладан, жамғариб бориладиган ҳисобварақ, фоизсиз муддатли депозит, депозит сертификатлари, индексли депозит сертификатлари, брокерлик депозитлари, хорижий валютадаги депозит сертификатлари ва бошқалар.

Депозит сиёсатининг инструментлари сингари фоиз ставкалар ҳам ҳар хил турга бўлинади, қатъий белгилаб қўйилган ва сузиб юрувчи (барқарорлик даражасига боғлиқ ҳолда), реал ва номинал, ижобий ва салбий (ресурслар ва фоизларнинг қадрсизланишидан ҳимояланганлик даражасига боғлиқ ҳолда); шартномавий фоиз ставкалари ва банклараро бозордаги фоиз ставкаси (депозит бозоридаги секторга боғлиқ ҳолда).    

Депозит сиёсатининг инструменти бўлиб баҳонинг белгиланиш модули ҳисобланади. Хорижий давлатларда кўрсатилаётган депозит хизматларига мувофиқ ҳолда баҳолар олти хил модель ёрдамида шакллантирилади:

– фоиз ставкасини харажатлар (депозит операциясининг таннархи) қўшилган фойда методи бўйича ўрнатиш;

– бозорга кириб бориш мақсадида депозит баҳосини ўрнатиш. Бу тушунчанинг маъноси кўпроқ миқдордаги янги мижозларни жалб этиш учун юқори фоиз ставкаларини (бозор даражасидан юқорироқ) ёки комиссион йиғимлар тарифининг паст қилиб белгиланишини билдиради;

– бозор асосида фоиз ставкани ўрнатиш;

– депозитлар бўйича фоизларни депозит ҳисобварағидаги минимал қолдиққа боғлиқ тарзда белгилаш ёки шартли «баҳо белгилаш», яъни баҳони депозитнинг минимал даражасига риоя этилишига қараб белгилаш;

– VIP-мижозларни, яъни юқори даромадларга эга мижозларни жалб этишга мўлжалланган баҳони белгилаш. Чунки уларга хизмат кўрсатиш стратегияси уларнинг ҳар бирига хизмат кўрсатиш учун банкнинг алоҳида ходимини бириктириб қўйилишини ва хусусий хизматлар, шу жумладан, депозитлар бўйича ҳам тақдим этилишини кўзда тутади;

– мижозларга тақдим этилаётган хизматларнинг сони ва сифатига боғлиқ тарзда баҳо белгилаш (баҳо белгилашнинг кўп омилли усули), яъни бир неча хизматлардан фойдаланувчи мижозлар анча пастроқ тарифларни белгилаш орқали рағбатлантирилади, бу эса банкда энг яхши мижозларнинг мустаҳкам ўрнашиб қолишини таъминлайди.

Баҳоларни белгилашда биринчи модель – йирик банклар фойдаланиши учун мўлжалланган (харажат  плюс фойда), ўрта ва кичик банклар учун бу модель харажат талаб ҳисобланади, улар баҳони белгилашда асосан бозор модели ёрдамидан фойдаланадилар.

Баҳони белгилаш моделлари

Банк томонидан жалб этилаётган депозит ресурсларига баҳони белгилаш модели банкнинг харажатларига асосланган бўлиб, рақобатбардошли эканлиги, депозит хизматларининг бозорда тизимлаштирувчи аҳамиятга эгалиги ҳамда ушбу моделни қўллаш услубиятларининг сермашаққат эканлиги сабабли кўпроқ йирик банклар учун мосдир. Одатда айнан йирик банклар депозит фоизининг даражасини белгилаб беради.

Жалб этилган депозит ресурслари бўйича банк харажатлари фоиз харажатларидан ва депозит операциясининг таннархидан иборат. Таннархнинг миқдорига таъсир кўрсатувчи омилларга банк структураси, депозит операциясининг технологияси, ресурсларни жалб этишда иштирок этувчи банк бўлинмаларининг бюджети, ҳар бир бўлинма бўйича вақт сарфи киради. Харажатларни ҳисоблаш учун икки услубдан фойдаланиш мумкин: анъанавий усулда ҳисобланса, жараён технологиясида асосий бирлик сифатида банк бўлинмаси олинади ва функционал-қиймат таҳлили услуби, бунда алоҳида иш ўрни асосий технологик бирлик сифатида фаолият кўрсатади.

Бозор моделининг ҳар қайси тури асосида ўтган давр мобайнида шаклланган бозор депозит ставкалари ётади. Бозор фоизининг истиқболдаги қийматига депозит хизматларига оид талаб ва таклифнинг ўзгариши, инфляция бўйича кутилаётган суръатлар ва мажбурий захирага ажратмалар меъёри таъсир кўрсатади.

Инфляция суръатлари фоиз ставкаси даражасига таъсир кўрсатувчи ташқи омиллар қаторига киради. Маълумки, пулнинг тобора қадрсизланишидан кредиторлар зарар кўрса, қарз олучилар эса ютади. Шу боис, инфл­я­ция пуллик капиталга бўлган талабни оширади, банклар эса ўз даромадлари қадрсизланишини муҳофаза этишга ҳаракат қилишади.

Депозит ресурслари бўйича ўртача бозор даражасининг ўзгаришига ва инфляциянинг кутилаётган ўсишига оид тахминлар асосида ҳисоблаб чиқарилган позитив фоиз ставкаси депозит ресурс­лари бўйича базавий фоиз учун асос қилиб олиниши мумкин. Шунинг­дек, бунда банк­­ларнинг депозит фоизини позитив ставка даражасигача кўтаришга йўналтирилган ҳаракатларини чекловчи омилларни ҳам ҳисобга олиш зарур.

Биринчи омил ижтимоий хусусиятга эга бўлиб, айни вақтда у банкнинг барқарорлигини сақлашга қаратилган манфаатларига ҳам тегишлидир. Ушбу омил ишлаб чиқариш рентабеллиги билан депозит қўйилмаларининг рентабеллиги нисбатида ифодаланади. Ишлаб чиқарувчилар ўз маблағларини ишлаб чиқаришга нисбатан депозитларга жойлаши фойдалироқ бўлганда, тадбиркорларнинг бизнесдан чиқиши содир бўла бошлайди. Юқори суръатлардаги инфляция даст­лаб ишлаб чиқариш рентабеллиги юксалишини вужудга келтиради, бу эса айнан бир хил бошқа шароитлар ичида «депозит» рентабеллигининг ҳамда кредит қийматининг ўсишини келтириб чиқаради, шундан сўнг харажатларнинг ошиши орқали ишлаб чиқариш рентабеллигининг пасайиши бошланади, ва оқибатда эса, банк иқтисодиётнинг реал секторига мансуб бўлган ўз мижозларини йўқота бошлайди.

Позитив ставканинг даражасига таъсир кўрсатувчи бошқа бир омил омонатчи ва банк турлича даромад манбаларига эга эканлиги билан изоҳланади. Омонатчининг даромад манбаи депозит бўйича олинадиган фоиз бўлса, банк учун эса – фоиз маржаси ҳисобланади. Фоиз маржаси олинган ва тўлаб берилган фоизлар ўртасидаги фарқдан иборат бўлиб, у банкнинг фоизсиз турдаги умумий харажатларини қоплаш ва фойдани шакллантириш учун етарли бўлиши шарт.

 Фоиз маржасининг етарлилиги, режалаштирилган ёки ҳисобот маълумотлари асосида аниқланади:

 Умумий хараж. – Фоизли хараж. – Бошқа даром.

МД = -------------------------------х100 +Рент.

Бу ерда, МД – фоиз маржасининг етарлилиги; Умумий хараж. – молия­вий режа ёки унинг ижроси бўйича умумий банк харажатлари; Фоизли хараж. – режалаштирилган ёки аниқ фоизли харажатлар; Бошқа даром. – хизматлар ва мулкдан режалаштирилган ёки аниқ фоизсиз барқарор бўлган бошқа даромадлар; Рент. – зарурий рентабеллик даражаси; АФ –ҳисобот даврида ишлаётган активларнинг ўртача қолдиғи (фойда келтирувчи активлар).

Етарли миқдордаги фоиз маржаси инфляциянинг кутилаётган ўсиш суръатларини режалаштириш жараёнида мувофиқлаштирилади.

Депозит ставкаларининг позитив ставка даражасигача оширилиши ҳақиқатда олинадиган фоиз маржасининг етарлилик даражаси кама­йишига олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, ҳақиқатда олинадиган фоиз маржасининг етарлилик даражаси нисбатан пасайиб кетишига бошқа бир ташқи омил – мажбурий захираларнинг давлат томонидан мувофиқлаштирилиши таъсир кўрсатиши мумкин. Мажбурий захирага ажратмалар депозит ресурслари баҳосининг ошишига, спред ва маржанинг қисқаришига олиб келади.

Шундай қилиб, банк учун реал фоиз маржаси (спред) мажбурий захиралар меъёри бўйича мувофиқлаштирилган депозитлар позитив ставкаси билан ссуда операциялари бўйича фоиз ставкаси ўртасидаги фарқдан иборат бўлиб қолади. Бу тафовут етарли маржа даражасидан паст бўлиши мумкин эмас.

Депозит фоизнинг даражасига таъсир кўрсатувчи ички омиллар қаторига бозорни эгаллаб олиш стратегиясини киритиш мумкин. Бозорнинг тез суръатларда ўсиши шароитида банк баҳони белгилашнинг бозорга шаҳдам кириб боришга қаратилган стратегиясини танлаши мумкин. Бу стратегия депозитлар бўйича бозордагидан юқорироқ ставкани ва банк хизматлари бўйича пасайтирилган тарифларни таклиф этишдан иборат. Депозит ҳисобварақлар, одатда, мижозлар билан ўзаро муносабатларни янги хизматлар ҳисобига кенгайтириш ва даромадни юксалтириш имконини беради. Бу эса омонатлар бўйича белгиланган нисбатан юқори фоиз ставкалари қопланишининг имконини яратади. Бундан ташқари, мижозлар кейинчалик депозит бўйича ставкаларнинг пасайишига унчалик эътибор бермайдилар, чунки банкни танлашга таъсир кўрсатувчи 20 га яқин омил мавжуд бўлиб, омонатнинг кўчирилиши турли хусусиятга эга катта харажатларни келтириб чиқаради. 

Фоиз даражасига мижозлар билан ишлаш сиёсати таъсир кўрсатиши мумкин. Масалан, юқори даромадга эга бўлган мижозларни жалб этиш учун банк яхши тузиб чиқилган реклама кампаниясидан фойдаланади. Ҳар бир юқори даромадли мижоз банкнинг алоҳида ходимига бириктириб қўйилади ва бу ходим унинг банкка оид барча ишларини олиб боради. Бундай мижоз учун барча баҳолар ўртачадан юқори даражада белгиланади.

Банкнинг депозит сиёсати бир қанча босқичларни ўз ичига олади: жорий ҳолатни таҳлил қилиш, ресурс базаси сифатини баҳолаш, уни ривожлантириш бўйича стратегик қарорларни қабул қилиш, мазкур асослар ёрдамида депозит базасини тартибга солиш методик тактикасини танлаб олиш.

Мазкур вазиятда таҳлил қилишнинг объекти бўлиб юридик ва жисмоний шахслар томонидан депозит хизматларига бўлган талаби; макроиқтисодий муҳитнинг ҳолати; банкка бўлган ишонч; депозит фаолияти билан боғлиқ банк рисклари; ҳар хил инструментларнинг фоиз рискига бўлган таъсирчанлиги; депозит порт­фели структурасини банк баланси ликвидлилиги билан мустаҳкамланиши ҳисобланади.

Тижорат банклари депозит сиёсати сифати баҳосининг моҳияти бўлиб – баланс ликвидлилигини ушлаб туриш, банк даромадларини максимал даражага оширишда депозит структурасига таъсир этиш, унинг харажатларини пасайтириш, рақобатбардошлилик даражасини мустаҳкамлаш.  

Кредит ташкилотлари депозит базасини таҳлил қилиш методикаси сифатида структуравий таҳлил қилиш, молиявий коэффициентлар асосида таҳлил қилиш, актив ва пассивларни баланслаштириш асосида баҳолашлардан фойдаланишлари мумкин. 

Депозит ресурларининг тузилмавий таҳлили депозит базасининг алоҳида таркиб топтирувчилари нисбатидаги ўзгаришларни миқдорий баҳолаш имконини берувчи статистик қаторлар ҳисобини ўрганишдан иборат.

А. Жалб қилинган маблағларнинг умумий қийматида депозит ресурслари ҳиссасининг ўзгариши.

Таъкидлаш жоизки, депозит ресурсларининг ўрни умумий тузилмавий силжишларга, молия бозорининг турли қатламлари ривожигагина боғлиқ бўлмасдан, балки мижозларнинг молиявий аҳволига ҳам боғлиқдир. Банк мижозлари базасининг сифати унинг фаолиятида кўп жиҳатдан депозит базанинг ҳолатини ҳам белгилайди.

Б. Депозит ресурслари тузилмасининг воситалар, муддатлар ва контрагентлар бўйича ўзгариши, унинг жаҳон стандартларига мослиги.

В. Депозит ресурсларининг бар­қарор қисмини баҳолаш.

Ушбу барқарор қисмини баҳолаш учун турли услублардан фойдаланилади. Жумладан, уни қуйидагиларга кўра аниқлаш мумкин:

– мижозларнинг кўрсаткичлари ёки депозитларнинг турига кўра ҳисобварақлар туркуми бўйича;

– барқарор қисмнинг ҳисобини статистик услублар асосида юритиш ва улар асосида муайян давр мобайнидаги пасаймаётган қолдиқлар бўйича баҳолаш;

– ўтган давр мобайнидаги минимал барқарор қолдиқни ажратиб олишга асосланган эмпирик услубда баҳолаш;

– ҳисобварақлардаги қолдиқлар миқдорининг назарий тақсимланишини тузиб чиқиш асосида баҳолаш.

Иқтисодий тараққиёт инфляциянинг юқори суръатлари билан мос тарзда кечаётган нобарқарор вазият шароитида статистиканинг математик услубларидан фойдаланиши депозитларнинг ўрганилаётган туркумини фақат тажриба асосида тавсифлаши мумкин. Шу сабабли минимал қолдиқни келгуси даврда вазиятнинг ўзгаришига оид башорат қилинган ўзгаришларга боғлиқ тарз­да мувофиқлаштириш орқали эмпирик услубни қўллаган мақбул.

Банк депозит базасини таҳлил қилиш учун коэффициентларнинг қу­йидаги туркумларидан фойдаланиш мумкин:

– самарадорлик коэффициенти;

– риск коэффиценти;

– барқарорлик (стабиллик) коэффициенти;

– рақобатбардошлилик коэффициенти;

– мижозлар базасининг ўзгариш коэффициенти;

– диверсификация коэффициенти.

Юридик шахслар қатлами бўйича коэффициентлар трансформация­си таваккалчилигининг даражаси анча юқори: трансформациянинг ҳисобланган қиймати 150-200 фоизга яқинни ташкил этади. Таваккалчилик юридик шахслардан (ташкилотлардан) жалб этилган депозит ресурсларининг етишмовчилиги билан боғлиқ.

Рискнинг энг хавфли зонаси бўлиб – юридик шахсларни бир йилдан уч йилгача ва уч йилдан ортиқ муддатга кредитлаш ҳисобланади.

Риск факторлари эса қуйидагилар:

– қисқа муддатли депозит маблағларидан (талаб қилиб олингунча ва 30 кунгача бўлган) узоқ муддатли кредитлашда фойдаланиш;

– аҳолининг депозит маблағлари ҳисобидан юридик шахсларни кредитлашда фойдаланиш.

Юридик шахсларни кредитлаш мақсадида аҳоли депозитларидан фаол фойдаланиш таваккалчилиги қуйидагилар билан изоҳланади: жисмоний шахсларнинг депозит ресурс­лари нисбатан қимматга тушади, фоиз ставкаларининг ўзгаришига анча таъсирчан бўлади ва чиқиб кетишнинг ўзига хос омилларига эга. Бундай таваккалчилик фақат жамғармаларни суғурталаш тизими ҳисобигагина минималлаштирилмасдан, балки ҳар бир тижорат банки томонидан омонатчининг манфаатларини ҳимоя қилишнинг махсус чораларини кўриш (масалан, узоқ муддатли жамғармаларнинг ликвидлигини таъминлаш бўйича махсус захира яратиш), шунингдек, ишлаб чиқариш секторини кредитлаш учун депозит ресурсларидан фойдаланишнинг чегараларини аниқ белгилаш орқали ҳам камайтирилиши зарур.

Ресурс базасини таҳлил қилиш орқали депозит сиёсатининг энг муҳим йўналишлари аниқланади.

 

«UCI» Биржа индекси кўрсаткичлари
Highcharts Example