ВАЛЮТАЛАР КУРСЛАРИ
cbu.uz
1 USD = 8535.74 +17.06
1 EUR = 9566.00 -86.52
1 RUB = 132.57 +1.24
1 GBP = 10746.50 -101.19
1 JPY = 78.63 -0.12
1 AFN = 107.94 +0.38
1 AMD = 17.88 +0.08
1 AED = 2324.04 +4.58


Тижорат банкларининг ички аудит хизматлари фаолиятини янада такомиллаштириш – давр талаби

Мамлакатимиз мустақиллигининг дастлабки кунлариданоқ давлатимизда иқтисодиётнинг муҳим йўналиши ва таянчи, миллий тараққиёт йўлидаги фаол ҳаракатлантирувчи куч бўлмиш тадбиркорлик соҳасини ривожлантиришни рағбатлантириш, тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг кучли тизимини босқичма-босқич жорий этиш ҳамда эркин тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш учун қулай шарт-шароитларни яратиш бўйича аниқ мақсадга йўналтирилган кенг кўламли чора-тадбирлар комплекси амалга оширилди.

 Шуҳрат Абдуллаев. Тижорат банкларининг ички аудит хизматлари фаолиятини янада такомиллаштириш – давр талаби

Шуҳрат Абдуллаев,
«Ўзсаноатқурилишбанк» АТБ Бошқаруви Раиси маслаҳатчиси,
Ўқув маркази директори

Ўтган давр мобайнида барча соҳалар каби миллий иқтисодий сиёсат, хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини ишончли ҳимоя қилиш соҳасидаги қонунчилик ислоҳ қилиниб, корхона ва ташкилотларга ўз-ўзини мустақил равишда ҳам молиявий, ҳам ташкилий жиҳатдан назорат ва таҳлил қилиб бориш имконияти берилди. Ушбу ислоҳотлар самараси ўлароқ йирик корхона ва ташкилотлар таркибида ички аудит тузилмаси ташкил этилди.

Ички аудит назоратнинг муҳим бир шакли сифатида бозор муносабатларига асосланган тизимга мос келади.


Банкнинг миллий иқтисодиётдаги рақобатбардошлиги, турли халқаро ташкилотларда фаол қатнашиши, жаҳон иқтисодиёти ҳамжамиятига қўшилиши жараёнида иқтисодий кўрсаткичларнинг халқаро стандартлар билан таққосланишида ички назорат, яъни аудит хизматининг алоҳида ўрни ва аҳамияти бор.


Дарҳақиқат, ички назорат молиявий назорат тузилмасининг ажралмас таркибий қисми бўлиб, бошқарувнинг энг муҳим устунларидан бири ҳисобланади. Иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш даврида ички назорат тизимининг такомиллаштирилиши, ҳуқуқий тартибга солиниши ва ундан тўғри фойдаланишнинг аҳамияти жиддий равишда ортиб бормоқда.

Макро- ва микро-даражадаги молиявий назоратни кучайтириш билан бир қаторда миллий иқтисодиётда сезиларли салмоққа эга бўлган тижорат банкларининг ички назорат тизимини такомиллаштиришга катта эътибор қаратилмоқда.

Жумладан, ўтган давр мобайнида тижорат банкларида ички аудит тизимини тўлиқ шакллантириш бўйича изчил ишлар амалга оширилиб, ушбу назорат тизими банк операцияларининг самарадорлиги ва ишончлилигини ошириш юзасидан Банк Кузатув Кенгаши ва Бошқарувига таклиф ва тавсиялар берувчи мустақил таркибий тузилма сифатида янада ривожланиб бормоқда.

Тижорат банкларида Ички аудит хизмати банкда ички назорат ҳолатини, жумладан, молия-хўжалик фаолияти самарадорлиги, ҳисобнинг ишончлилиги ва аниқлиги, ҳисоботларнинг тўлиқлиги ва объективлиги, Ўзбекистон Республикаси банк қонунчилиги ҳужжатларига, таъсис ҳужжатлари ва ички ҳужжатларга, банк операцияларини амалга ошириш қоидалари ва тартибларига риоя қилинишини текшириш (аудит) ва мониторингини амалга оширишда муҳим ўрин тутади.


«Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида»ги Қонунга асосан тижорат банкларининг ички аудитига доир талабларни белгилаш бевосита Марказий банк ваколатига киради.


Мазкур Қонунга биноан, тижорат банклари ички назорат тизимига нисбатан белгиланган Базель қўмитаси тавсиялари ва аудитнинг халқаро андозаларида кўрсатилган талаблар ижросини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг 2004 йил 13 мартдаги 571-сонли қарори билан «Тижорат банкларининг ички аудитига Марказий банк томонидан қўйиладиган талаблар тўғрисида» низом (рўйхат рақами: 992-1, 2004 йил 20 апрель) тасдиқланган.


Ушбу Низомга асосан ички аудит банк ходимларининг ўз вазифаларини самарали бажаришларида ёрдам бериш мақсадида банк фаолиятини текшириш ва баҳолаш учун банк ичида доимий асосда тузилган мустақил экспертиза ҳисобланади.

Ички аудитнинг асосий мақсади ички аудит хизмати томонидан банк раҳбариятига банк фаолиятининг назорати ва натижалари бўйича объектив таҳлил, баҳо, тавсиялар ва маълумотлар тақдим этиш орқали банк Кенгаши ва Бошқарувига банк фаолияти мақсадига эришишда кўмаклашиш ҳисобланади.


Ҳар бир тижорат банки ички аудит хизматини ташкил этиш ва фаолиятини йўлга қўйиш мақсадида Кенгаш томонидан тасдиқланадиган «Ички аудит хизмати тўғрисидаги низом», «Ички аудитни ўтказиш тартиби ва жараёнлари» ҳамда «Бош ички аудитор лавозим йўриқномаси»ни ишлаб чиқиши ва амалга киритиши шарт.

Бунда ички аудит хизматига қуйидаги вазифалар юклатилади:

● банк Кенгашини ўтказилган ички аудит текшируви натижаларига асосланган, банкнинг реал ҳолати ва ички назорат тизимининг самарадорлиги тўғрисидаги ишончли ва мустақил ахборот билан таъминлаш;

● ички назорат тизимининг самарадорлиги ва монандлиги ҳамда ички аудитни ўтказиш бўйича қабул қилинган жараёнларнинг амалийлигини таҳлил қилиш ва баҳолаш;

● банк фаолияти олдига қўйилган мақсадга эришишда маъмурий ва операцион жараёнларнинг самарадорлигини кузатиш;

● таваккалчиликларни бошқариш жараёнлари ва таваккалчиликларни баҳолаш услубиётининг самарадорлиги ва қўлланилишини кузатиш;

● молиявий ахборот тизимини, шунингдек, электрон ахборот тизими ва электрон банк хизматини кузатиш;

● бухгалтерия ҳисобварақлари ва молиявий ҳисоботларнинг саранжом-саришталиги, аниқлиги ва ишончлилигини кузатиш;

● банкнинг капитал таваккалчилигини баҳолаш билан боғлиқ капитални баҳолаш тизимини кузатиш ва бошқалар.

Ҳозирги кунда мамлакатимизда тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни кенг жалб этиш, акциядорлик жамиятлари фаолиятининг самарадорлигини тубдан ошириш, бўлажак инвесторлар учун уларнинг очиқлиги ва жозибадорлигини таъминлаш, замонавий корпоратив бошқарув услубларини жорий қилиш, корхоналарни стратегик бошқаришда акциядорлар ролини кучайтириш учун қулай шароитлар яратилмоқда.

Хусусан, тижорат банкларининг ресурс базасини мустаҳкамлаш ва ривожлантириш учун қулай шарт-шароитлар яратиш, уларнинг инвестициявий фаоллигини рағбатлантириш, иқтисодиёт тармоқларини модернизация қилиш, техник ва технологик қайта жиҳозлашга йўналтирилган узоқ муддатли инвестиция лойиҳаларини молиялаш ҳажмларини ошириш учун уларнинг ресурс базасини мустаҳкамлаш, шунингдек, умум қабул қилинган халқаро меъёр ва стандартларга мувофиқ банк фаолиятини ташкил этишнинг янада юқори даражага чиқишини таъминлаш мақсадида Давлатимиз раҳбарининг бир қатор қарорлари қабул қилинди. Ўзбекистон Республикаси Президенти­нинг 2017 йил 12 сентябрдаги «Республика банк тизимини янада ривожлантириш ва барқарорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 3270-сонли қарори шулар жумласидандир.

Ушбу Қарор билан Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан Ўзбекистон Банклар уюшмаси ва мамлакатнинг тижорат банклари билан биргаликда Тижорат банкларининг молиявий барқарорлиги ва ликвидлилигини янада ошириш, уларнинг ресурс базасини ривожлантириш бўйича ишлаб чиқилган комплекс чора-тадбирлар дастури тасдиқланди. Унда асосий вазифалардан бири сифатида етакчи хорижий банклар ва молия муассасаларида бошқарувни ташкил этиш тизимини чуқур ўрганиш асосида тижорат банкларида корпоратив бошқарув усуллари, шу жумладан, хатарларни бошқариш ва ички назоратни яхшилаш усулларини такомиллаштириш белгиланди. Тижорат банкларида ички назоратни яхшилаш усулларини такомиллаштириш эса ўз навбатида банк операцияларининг самарадорлиги ва ишончлилигини оширишда муҳим аҳамият касб этади.

Шу ўринда қайд этиш жоизки, тижорат банклари фаолияти бошқа тижорат корхоналари фаолиятидан анча фарқ қилади. Мисол учун, агар тижорат корхоналари ўз маблағлари асосида операцияларни кўпроқ амалга оширсалар, тижорат банклари операцияларни асосан жалб қилинган маблағлар асосида амалга оширадилар ва бу жараёнда риск даражаси ниҳоятда катта бўлади. Шу сабабли ҳам тижорат банклари корпоратив бошқарувни ташкил этишга ҳар томонлама пухта ҳамда эҳтиёткорлик билан ёндашиши зарур бўлади.

Бундан келиб чиқадики, тижорат банкларида банк фаолиятини ташкил этишнинг янада юқори даражага чиқишини таъминлаш мақсадида ички назорат тизимини такомиллаштириш ва унинг самарадорлигини ошириш орқали ички назоратнинг натижавийлигини таъминлаш бугунги кун талаби ҳисобланади.

Ички назорат тизими самарали, соғлом ва хавфсиз банк фаолиятини амалга оширишни ҳамда қўйилган мақсадларга эришишни таъминлаш учун бошқаришнинг ва банк фаолияти соҳаларининг барча даражасида ўзаро узвий боғлиқ бўлган назорат чора-тадбирлар мажмуасини ташкил этиши лозим.


Шу сабабли ички аудит текширувига тайёргарлик кўриш ва ўтказиш жараёнлари тўғри йўлга қўйилиши ҳамда аниқ белгилаб олиниши аудит текширувларининг натижавийлигини оширишга хизмат қилади.


Бунда Аудит хизмати томонидан ички аудит текширувига тайёргарлик кўриш ва ўтказишни қуйидаги асосий жараёнларга ажратиш мумкин:

1. Аудитнинг ташкилий жараёни – Аудит хизмати ихтиёрида бўлган, шунингдек, Банкнинг таркибий бўлинмалари ва бошқа манбалардан олинган аудит объектига доир бўлган ҳужжатлар ва маълумотлар тўпламини шакллантириш.

Аудит ўтказишнинг ташкилий жараёни Ички аудит хизмати томонидан Аудиторлик текшируви режаси тасдиқланган кундан кейин бошланади.

Ташкилий жараён давомида Бош аудитор томонидан масъул этиб тайинланган ходим аудит объектига дахлдор бўлган қуйидаги ҳужжат ва маълумотлар тўпламини шакллантиради ва таҳлил қилади:

● аудит объекти йўналишига доир бўлган барча норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, ички меъёрий ҳужжатлар;

● режалаштирилган аудит­га алоқаси бўлган Аудит хизматининг аввалги текшириш далолатномалари, хулосаси, аниқланган камчиликларни бартараф этиш мақсадида ишлаб чиқилган чора-тадбирлар дастури ижроси ва бошқа материаллар;

● ташқи аудит ва назорат қилувчи органларнинг аудит объектида аудит даври учун ўтказилган текшириш материаллари;

● банкнинг маълумотлар базасидан олинган дастурий маълумотлар;

● аудит объекти бўйича келиб тушган шикоят ва мурожаатлар, шунингдек, улар юзасидан ўтказилган хизмат текширувлари натижалари;

● аудит хизмати ихтиёрида бўлган, шунингдек, таркибий бўлинмалар ва бошқа манбалардан олинган аудит объектига доир бўлган бошқа барча ҳужжатлар ва маълумотлар.

2. Аудит объектини дастлабки ўрганиш жараёни – Аудит хизматида тўпланган аудит объектига доир барча ҳужжатлар ва маълумотларни ўрганиш ҳамда дастурий маълумотларни ҳар томонлама таҳлил қилиш. Мазкур босқичда Аудит объектига боғлиқ ҳужжатлар ва маълумотлар жамланиб борилишига қараб, дастлабки ўрганиш жараёни бошланади.

Дастлабки ўрганиш доирасида текшириш объектида ўтказилган аввалги текшириш натижалари ўрганилади, бошқа таркибий бўлинмалардан олинган маълумотлар таҳлил қилинади, Банк маълумотлар базасида мавжуд ахборотлар асосида, шунингдек, ташқи аудит натижалари ва бошқа маълумотларни шакллантирган ҳолда аниқ текшириш йўналишлари ва саволлари белгиланади.

Дастлабки ўрганиш натижалари асосида Бош аудитор томонидан Банк Бошқаруви Раиси номига Ишчи гуруҳни аудит объектига хизмат сафарига юбориш ҳақида асосланган билдиришнома киритилади.


Аудит ўтказиш учун Ишчи гуруҳ таркибини белгилашда аудитнинг мураккаблиги, саволлар рўйхати, объектда аудит ўтказиш муддати, аудит даври оралиғи ва бошқа масалалар ҳисобга олинади.


Аудит текширувини ўтказиш даврийлиги аудит ўтказиш лозим бўлган ҳар бир соҳага боғлиқ бўлган таваккалчилик даражасини баҳолашга асосланган бўлиши лозим.


Агар аудит жараёнида давлат сири ҳисобланган маълумотлар текшириладиган бўлса, аудиторлар давлат сирлари билан танишиш учун ўрнатилган тартибда расмийлаштирилган рухсатномага эга бўлиши шарт.


3. Аудит объектида текшириш ўтказиш жараёни – аудит объектини жойига чиққан ҳолда текшириш ва ўрганиш. Мазкур босқичда дастлабки ўрганиш натижасида аниқланган ҳолатлар тасдиқланади ёки рад этилади, шунингдек, аудит дастурида белгиланган барча масалалар бўйича батафсил текшириш ўтказилади.


Аудит объектида ўтказиладиган текшириш ёки ўрганиш амалдаги қонунчилик ҳужжатлари талаблари асосида ҳамда Банк Кузатув Кенгаши томонидан тасдиқланган Тартиб ва жараёнларга мувофиқ амалга оширилади.


Аудит объектида текшириш ўтказиш жараёни қуйидаги усуллардан иборат бўлади:

1) Ўрганиш лозим бўлган масалалар доираси ва мақсадидан келиб чиққан ҳолда аудит объектида мавзули ёки комплекс аудит текшируви ўтказилади.

Мавзули аудит жараёнида умумий ҳолатни аниқлаш учун фақат алоҳида масалалар (мавзулар) бўйича аудит текшируви ўтказилади.

Комплекс аудит жараёнида аудит объекти ҳар томонлама ва ўзаро боғлиқ барча фаолият йўналишлари бўйича аудит текширувидан ўтказилади.

2) Аудит қамрови даражасидан келиб чиққан ҳолда тўлиқ, танланма йўл билан ва бирлаштирилган (комбинациялашган) усулда аудит текшируви ўтказилади.

Аудитдан тўлиқ ўтказиш жараёнида аудит объектининг молиявий-хўжалик фаолияти барча бирламчи ҳужжатлар асосида тўлиқ аудитдан ўтказилади.

Аудитни танланма йўл билан ўтказиш жараёнида маълум бир операция ёки аниқ бир давр оралиғи аудитдан ўтказилади (масалан: касса операцияси, охирги ой, IV чорак, ҳар ойнинг маълум бир санаси ва бошқалар).

Бирлаштирилган аудит жараёнида фаолиятнинг айрим йўналишлари тўлиқ, бошқаси эса танланма йўл билан аудитдан ўтказилади.

Аудит ўтказиш муддати кўп ҳолатларда чегаралангани ва тўлиқ аудитдан ўтказиш учун етарли бўлмаганлиги сабабли текширув жараёнида амалга ошириладиган барча тадбирлар (текшириш, ўрганиш, таҳлил, солиштириш, таққослаш, инвентаризация қилиш ва бошқа ишлар) танланма йўл билан ўтказилиши мумкин. Бунда мазкур усулнинг танланиши аудит тадбирининг умумий самарадорлигини пасайтирмаслиги лозим.

Шу билан бирга, аудит текширувларида аудит ўтказишнинг автоматлаштирилган услубларидан фойдаланилади.


Аудитга тааллуқли умумий дастурий таъминот, банк дастурий таъминотидаги аудит учун мўлжалланган махсус иловалар ва компьютерлаштирилган аудит жараёнлари аудит ўтказишнинг автоматлаштирилган услублари бўлиб ҳисобланади.


Аудит текширувларини автоматлаштирилган тарзда амалга оширишдан мақсад, текширишларга сарфланадиган вақтни қисқартирган ҳолда текширишлар сифатини ва қамров доирасини ошириш, таркибий бўлинмаларда йўл қўйилган камчиликларнинг тўлиқ аниқланишини таъминлаш ҳамда йўл қўйилиши мумкин бўлган камчиликларнинг олдини олишдан иборатдир. Бунда Аудит хизмати Банк маълумотлар базасидан олинган маълумотларни қайта ишлаш ва электрон жадвалларни шакллантириш орқали текширув ўтказади.

Аудит текширувини амалга оширишда аудиторлар аудит натижаларини мустаҳкамлаш учун техник воситалар (фото­сурат, видеотасвир, аудио­ёзув)дан фойдаланиши мумкин. Ушбу воситалардан амалдаги қонунчилик ҳужжатлари талаблари асосида фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини бузмаган ҳолда ҳамда хавфсизлик ва махфийлик талаблари доирасида фойдаланилади. Техник воситалардан фойдаланиш учун Бош аудиторнинг рухсати олиниши лозим.

Техник воситалардан фойдаланилганлик аудит текшируви далолатномасида қайд этилади ва натижаси унга илова қилинади. Техник воситалар асосан текширув натижасини қайд этиш учун бошқа имконият мавжуд бўлмаган ҳолда ишлатилади.

4. Аудит натижаларини шакллантириш жараёни – аудит натижаларини оралиқ ёки умумлаштирилган далолатнома шаклида жамланган ва тизимланган ҳолда расмийлаштириш.

Аудит текшируви натижалари бўйича аудиторлар томонидан Аудит объектида қуйидаги ҳужжатлар расмийлаштирилади:

● оралиқ далолатнома – аудит дастурида белгиланган алоҳида масалаларни текшириш ва ўрганиш натижаларида аниқланган ҳолатларни (касса, кредит, валюта операциялари, товар-моддий бойликлар ва асосий воситаларни саноқдан ўтказиш ва бошқалар) қайд этиш учун тузилади;

● умумлаштирилган далолатнома – аудит объектида ўтказилган текширув натижалари жамланган, шунингдек, оралиқ далолатномаларнинг асосий моҳияти қўшилган ҳолда тузилади.

Текширув далолатномалари, «Давлат тили ҳақида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига мувофиқ, давлат тилида расмийлаштирилади. Мазкур Қонуннинг 10-бандига асосан, ишловчиларининг кўпчилиги ўзбек тилини билмайдиган жамоаларда давлат тили билан бир қаторда бошқа тиллар ҳам қўлланилиши мумкин.

Далолатнома уч асосий бўлимдан иборат бўлади:

Биринчи бўлим – кириш қисми, бунда қуйидагилар қайд этилиши лозим:

● аудит тадбирини ўтказиш учун асос (текшириш режаси, Банк Бошқаруви Раисининг буйруғи);

● аудит текшируви бўйича бирламчи маълумотлар (аудит текшируви мақсади, аудит объекти, аудит билан қамраб олинган давр оралиғи, текшириш бошланган ва якунланган саналар ва бошқа);

● аудит объекти фаолиятини тавсифловчи асосий иқтисодий кўрсаткичлар, уларнинг ижобий ва салбий натижалари.

Иккинчи бўлим – асосий қисм, бунда амалдаги қонунчилик ҳужжатлари, Марказий банкнинг меъёрий ҳужжатлари ва Банкнинг ички меъёрий ҳужжатлари талаблари ижросини аудитдан ўтказиш натижасида аниқланган ҳолатлар қайд этилади.

Далолатномада аниқланган ҳолатлар объективлик, аниқлик, ойдинликка риоя этилган ҳолда қайд этилади. Далолатномага аудитор томонидан ўтказилган аудит натижасида аниқланган ва тегишли ҳужжатлар билан тасдиқланган фактлар (ҳолатлар) кирити­лади.

Далолатноманинг асосий масалалар бўйича текшириш натижалари қисмида аниқланган хато ва камчиликлар тўлиқ ҳамда равшан (баланс ҳисобварағи рақами, мижоз (ёки ҳисобварақ) номи, сана, сумма, операция мазмуни ва ҳ.к.) кўрсатилиши лозим.

Далолатномада уйдирмаларни ҳамда аудиторнинг ҳужжатлар ва расмий банк электрон ахборотлар базаси маълумотлари билан тасдиқланмаган шахсий фикри акс эттирилишига йўл қўйилмайди. Ҳар бир хато ва камчилик (амалдаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг қайси банди бузилганлиги) етарли даражада аниқ ёритилиши керак.

Далолатнома аудит дастурида кўрсатилган саволлар кетма-кетлигига мос равишда тузилиши лозим.

Аниқланган хато ва камчиликлар далолатномада қайд этилишида қуйидаги саволлар аниқ ва равшан ёритилиши шарт:

● танланма усулда текширилган молиявий ҳужжатларнинг асосий реквизитлари (шартномалар ва тўлов ҳужжатларининг рақами, санаси ва бошқалар);

● тақдим этилган ҳужжатларни ўрганиш услуби;

● аниқланган хато ва камчиликларнинг тўлиқ тавсифи;

● аудит объекти раҳбари томонидан бузилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг ва Банк ички тартибларининг аниқ бандлари;

● хато ва камчиликка йўл қўйган ходимнинг исми-шарифи, лавозими;

● хато ва камчиликларга йўл қўйилиши сабаблари (хато ва камчиликларга йўл қўйган раҳбар ҳамда бошқа шахсларнинг тушунтириш хатлари).

Учинчи бўлим – аудит объектида аниқланган хато ва камчиликларнинг қисқача мазмуни ва Ишчи гуруҳининг хулосалари.

5. Аудит натижалари бўйича чора кўриш жараёни – аудит натижасида аниқланган хато ва камчиликларни бартараф этиш ҳамда уларнинг олдини олишга қаратил­ган чора-тадбирлар дастурини ишлаб чиқиш, келгусида бу каби ҳолатларга йўл қўймаслик мақсадида таклиф ва тавсияларни тайёрлаш, аудит объектига тегишли кўрсатмаларни юбориш.

Аудит якуни бўйича Ишчи гуруҳ томонидан текширув натижалари тизимлаштирилади ҳамда аниқланган хато ва камчиликларни бартараф этиш ҳамда келгусида бу каби ҳолатларнинг олдини олиш, шунингдек, ушбу камчиликларга йўл қўйган масъул шахсларга нисбатан тегишли чоралар кўриш юзасидан таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилади.

Аудит хизмати томонидан аудит текшируви натижасида аниқланган камчиликларни бартараф этиш ва келгусида улар такрорланишининг олдини олиш мақсадида чора-тадбирлар дастури ишлаб чиқилади. Мазкур чора-тадбирлар дастурида амалга оширилиши лозим бўлган ҳар бир тадбир тўлиқ ёритилади, ижро муддатлари аниқ ўрнатилади, ижросини таъминлаш ва назоратга олиш учун Бошқарув Раисининг ўринбосарлари, Бош Банкнинг тегишли таркибий бўлинмалари ва филиал раҳбарлари масъул этиб белгиланган ҳолда тасдиқланади. Бунда текширилган аудит объектида аниқланган хато ва камчиликлар бошқа таркибий бўлинмаларда ҳам такрорланишининг олдини олишга қаратилган комплекс чоралар кўрилади.

6. Мониторинг ўтказиш жараёни – аудит объекти ва таркибий бўлинмалардан чора-тадбирлар ва кўрсатмалар ижроси тўғрисида мунтазам равишда ахборот олиш ва таҳлил қилиш, аудит натижасида аниқланган хато ва камчиликларнинг бартараф этилиши ҳамда олди олиниши бўйича кўрилган чораларнинг самарадорлиги устидан мониторинг ўрнатиш.

Мониторинг ўтказиш жараёнида асосий эътибор бартараф этилмаган камчиликларни аудитдан сўнг ўтган давр мобайнида тузатиш бўйича олиб борилган ишларга қаратилади. Шунингдек, аудит даврида аниқланган камчиликлар аудитдан кейинги давр мобайнида такрорланишининг олдини олиш бўйича кўрилган чораларга ҳам баҳо берилади.

Мониторинг компьютер дастури орқали ёки электрон архивдан олинган маълумотлар ёхуд Аудит хизматига тақдим этилган ҳужжатлар ёрдамида текширув объектига чиқмаган ҳолда ҳам ўтказилиши мумкин.

Аудит иши сифатини назорат қилиш, иш фаолияти самарадорлигини баҳолаб бориш мақсадида ҳар бир аудит текшируви якунидан сўнг аниқланган камчиликлар тури, уларнинг бартараф этилиши ҳолати ҳамда аудит фаолиятини баҳоловчи субъектив ва объектив факторларни ўзида акс эттирган журнал юритилади. Ушбу журналда аудит натижасида аниқланган камчиликларнинг йиғма статистик ҳисоботи акс эттирилади. Журнал электрон тарзда юритилиши мумкин.

Юқорида қайд этилган жараёнларнинг ички аудит тизимига татбиқ этилиши ички аудит самарадорлиги ва натижавийлигини янада оширади. Хусусан, асосий эътибор банк фаолиятини текшириш билангина чекланиб қолмасдан, банк тизимининг молиявий барқарорлиги ва ишончлилигини янада ошириш бўйича Банк Кенгаши ва Бошқарувига таклиф ва тавсиялар беришга қаратилади.

Текшириш жойига чиқишдан олдин ўтказиладиган дастлабки ўрганиш жараёни аудит текширувининг муҳим босқичи сифатида белгилаб олинади. Бу эса ўз навбатида жойида ўтказиладиган текширувга сарфланадиган вақтни ва хизмат сафари харажатларини тежаш имконини беради.

Аудит натижасида аниқланган хато ва камчиликларни бартараф этиш, келгусида бу каби ҳолатлар такрорланишининг олдини олишга қаратилган таклиф ва тавсияларни тайёрлаш, шунингдек, текширишдан кейинги мониторинг жараёни таъсирчанлигини ошириш муҳим вазифа этиб белгиланади.

Ички назорат тизими банкнинг кундалик фаолияти устидан назоратни амалга оширишга оид бошқариш механизми бўлиб, у бошқариш сиёсати ва тартиботини; мажбуриятлар ва ваколатларнинг тақсимланишини; текширишлар тартиби ва кундалик операциялар устидан назорат олиб боришни; улар ҳисобини юритишни; харажатларни назорат қилишни хам ўз ичига олади.

Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда тижорат банкларида ички назорат ишларининг самарадорлигини янада ошириш ва замон талаблари даражасига кўтариш учун мунтазам равишда таркибий бўлинмалар фаолияти юзасидан амалга ошириладиган масофали мониторинг ишларини кучайтириш лозим бўлади.

Бунинг учун биринчи навбатда аудит ўтказишнинг автоматлаштирилган услубларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Бунда аудитга тааллуқли умумий дастурий таъминот, банк дастурий таъминотидаги аудит учун мўлжалланган махсус иловалар ва компьютерлаштирилган аудит жараёнлари аудит ўтказишнинг автоматлаштирилган услублари асоси бўлиб ҳисобланади.

Аудит текширувларини автоматлаштирилган тарзда амалга оширишдан мақсад текширишларга сарфланадиган вақтни қисқартирган ҳолда текширишлар сифатини ва қамров доирасини ошириш, таркибий бўлинмаларда йўл қўйилган камчиликларнинг бошланиш давридаёқ тўлиқ аниқланишини таъминлаш ҳамда йўл қўйилиши мумкин бўлган камчиликларнинг олдини олишдан иборатдир.

Бунда Ички аудит хизмати Банкнинг маълумотлар базасидан олинган маълумотларни қайта ишлаш, таҳлил қилиш ва электрон жадвалларни шакллантириш орқали жойида ўтирган ҳолда текширувларни ўтказади. Бу эса ўз навбатида жойига чиққан ҳолда ўтказиладиган текширишлар сифатини ва қамровини кенгайтиришда ижобий ўрин тутади.

Ишончимиз комил, изчил юқори ўсиш суръатлари, юртимизда барпо этилган банк-молия тизимининг барқарор ва ишончли фаолият юритиши, иқтисодиётда амалга оширилаётган янгиланиш ва ўзгаришлар, умуман, мамлакатимизни модернизация қилиш йўлидаги дадил қадамлар натижасида тижорат банкларида ички молиявий назорат тизими асослари янада такомиллашиб ва тижорат банклари бошқаруви самарадорлиги ортиб, ички назорат тамойиллари сифатида узлуксизлик, тизимлилик ва натижавийлик тамойиллари кенг ўрин тутиб боради.


«Бозор, пул ва кредит» журнали,

11-сон, 2018 й.

«UCI» Биржа индекси кўрсаткичлари
Highcharts Example