ВАЛЮТАЛАР КУРСЛАРИ
cbu.uz
1 USD = 9500.96 +10.19
1 EUR = 10498.56 +43.53
1 RUB = 149.01 +0.19
1 GBP = 12255.29 +135.58
1 JPY = 87.38 +0.52
1 AFN = 122.36 +0.07
1 AMD = 19.94 -0.02
1 AED = 2586.84 +2.77


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Иқтисодиётни модернизация қилиш ва инновацион ривожлантириш йирик ҳажмдаги инвестицияларни талаб этади. Ушбу жараёнда молия бозорлари, хусусан, қимматли қоғозлар бозори муҳим роль ўйнайди. Қимматли қоғозлар бозорининг тараққий этиш даражаси мамлакат молия бозори ривожланишини белгилаб берувчи муҳим бўғинлардан биридир. Тизим ривожида унинг таркибидаги савдо тузилмаларининг капиталлашув даражаси, айланма ҳажми юқорилиги, қимматли қоғозларнинг даромадлилик даражаси ҳамда муомаладаги инстру­ментлар ликвидлиги асосий аҳамиятга эга.
Бундан ташқари, қим­матли қоғозлар бозорининг ривожланиши ва халқаро интеграциялашуви мамлакат иқтисодиётига хорижий инвестицияларни жалб қилишга кўмаклашувчи муҳим омилдир. Шу боис ҳам, иқтисодиёти тараққий этган барча мамлакатларда қимматли қоғозлар бозори ривожига алоҳида эътибор қаратилади.
Сўнгги йилларда мамлакатимиз қимматли қоғозлар бозорини ривожлантириш йўлида кўплаб эзгу ислоҳотлар амалга оширилди. Бугун соҳага оид қонунчиликни такомиллаштириш борасида бир неча меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинмоқда. Қимматли қоғозлар бозорини ривожлантириш бўйича изчил саъй-ҳаракатлар амалга оширилаётган бўлса-да, тизимда ечимини кутаётган муаммолар ҳам йўқ эмас. Қуйида мазкур соҳага оид асосий кўрсаткич­ларни таҳлил қи­лиш орқали мамлакатимиз қимматли қо­ғозлар бозори ривожланиши даражаси ва муаммоларига тўхталамиз.
Мам­ла­катимиз қимматли қоғозлар бозори айланмасининг 2009-2015 йиллардаги ривож­ла­ниш кўрсаткичлари таҳлил қилинган. Қайд этил­ган 2009 йил­да қимматли қоғоз­лар бозори айланмаси 749,6 млрд. сўмни ташкил этган бўлса, 2012 йилга келиб, маз­кур кўрсаткич 2093,5 млрд. сўмга ошган. Қимматли қоғозлар бозори айланмаси 2013 йил­га келиб 977,4 млрд. сўмга пасайган. 2014 йил ушбу кўрсаткич 1327 млрд. сўмни ташкил этган. Мазкур кўрсаткич 2015 йилга келиб кескин ўзгарган, 264,4 %га ўсиб, 3508 млрд. сўмни ташкил этган. Табиийки, бу ҳолат қимматли қоғозлар бозорида ликвидли қимматли қоғозлар муомаласини янада ошириш учун керакли чора-тадбирлар кўриш зарурлигини англатади.
Ривожланган мамлакатларда қимматли қоғозлар бозори ёки фонд биржаси капитализациясининг мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги улуши (ҚҚБ/ЯИМ кўрсаткичи) жуда юқори бўлиб, бу кўрсаткич Нью-Йорк ва Токио фонд биржаларида 70-90 фоизни, Корея ва Лондон фонд биржасида 100-120 фоизни, Гонконг фонд биржасида 1000-1200 фоизни ташкил этади.
Сўнгги йилларда мамлакатимиз қимматли қоғозлар бозорининг ялпи ички маҳ­сулотдаги улуши 1 фоиз­га ҳам етмай келяпти. Фақатгина ўтган 2015 йилда ушбу кўрсаткич 2,04 фоизни ташкил этди. Ушбу рақамлар қимматли қоғозлар бозори мамлакатимиз иқтисодиётини ривожлантиришда етарлича ўринга эга эмаслигини кўрсатади.
Қимматли қоғозлар бозори тараққий этишида иккиламчи бозорнинг ривожланганлик даражаси ва барқарор амал қилиши муҳим ўрин тутади.
2009-2015 йилларда умумий қимматли қоғозлар бозорининг жуда катта қисми бирламчи бозор ҳиссасига тўғри келган. Фақатгина 2011 йилда умумий қимматли қоғозлар бозорида иккиламчи бозорнинг устунлиги кузатилган. Сўнгги йилларда иккиламчи бозорнинг ҳиссаси кескин пасайиб, умумий қимматли қоғозлар бозоридаги улуши 2013 йилда 16,9 фоиз, 2014 йилда 9,1 фоиз ва ўтган 2015 йилда 7,5 фоизни ташкил этган. Бу ҳолат фонд бозорида муомалада мавжуд бўлган қимматли қоғозларнинг даромадлилик даражаси ва ликвидлиги паст­лигини кўрсатади. Қимматли қоғозларнинг даромадлилик даражаси ва ликвидлиги пастлиги инвесторлар қизиқишини камайтиради, натижада, фонд бозорининг жалб этиш хусусияти камаяди.
2009-2015 йилларда қимматли қоғозлар бозорининг умумий айланмасида уюшмаган бозор мутлақ устунликка эга бўлган. Уюшмаган бозорда уюшган бозор («Тошкент» Республика фонд биржаси ва «Эльсис-савдо» биржадан ташқари уюшган бозори) га нисбатан савдо ҳажми юқорилигининг асосий сабаби, давлатга тегишли  корхоналар акциялари хусусийлаш­тириш йўли билан бозорга чиқарилганлиги жараёни билан боғлиқ. Уюшмаган бозорнинг умумий бозор ҳажмида уюшган бозорга нисбатан гипертрофирлашган даражада устунлигининг яна бир сабаби уюшмаган бозорда трансакцион (комиссион) харажатлар минимал даражада эканлиги ва уларни расмийлаштириш осонлигидир.
2009-2015 йилларда қимматли қоғозлар бозори умумий айланмаси ҳажмида акциялар бозори облигациялар бозорига нисбатан жуда катта фарқ билан устунлик қилган. Сўнгги йилларда облигациялар бозори айланмасида кескин пасайиш кузатилиб, бу ҳолат унинг умумий бозор ҳажмидаги улуши тушиб кетишига олиб келди.
Умумий қимматли қоғозлар бозорида акциялар бозорининг ҳажми таҳлил қилинган сўнгги икки йилда 99 фоизни ташкил этган. Акциялар бозорининг облигациялар бозорига нисбатан устунлиги умумий қимматли қоғозлар бозорининг ривожланиш даражаси юқори эканлигини англатмайди.
Юқоридаги жадвалдан кўриниб турибдики, 2015 йилда ҳудудларда сотилган акция­ларнинг аксарият қисми бирламчи бозор ҳиссасига тўғри келган. Бухоро ва Самарқанд вилоятлари бундан мустасно бўлиб, ушбу ҳудудларда иккиламчи бозор бирламчи акциялар бозорига нисбатан юқорироқ кўрсаткич­га эга. Жадвал маълумотларидан эса Қашқадарё вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасида 2015 йили акцияларнинг бирламчи савдоси умуман амалга оширилмаганлигини кўришимиз мумкин.
Республикамиз ҳудуд­ла­рида амалга оширилган умумий акциялар савдоси таҳлили бирламчи акциялар бозорининг улуши 92,7 фоизни ташкил этганлигини кўрсатиб турибди. Ҳудудлардаги акциялар бирламчи савдосида Тошкент шаҳрининг улуши 82 фоизни ташкил этган бўлса, қолган 18 фоизи бошқа вилоятлар ҳиссасига тўғри келган. Ҳудудлар кесимида акциялар иккиламчи савдосининг таҳлили ҳам Тошкент шаҳрининг улуши 86 фоизни ташкил этганлигини кўрсатмоқда. Бу эса акциялар бирламчи ва иккиламчи савдоларининг асосан, Тошкент шаҳрида амалга оширилаётганлиги ва ҳудудлар билан таққослаганда жуда катта номувофиқлик (дисбаланс) мавжудлигини кўрсатаяпти. Ҳудудлардаги қимматли қоғозларнинг асосий савдо айланмаси ҳам акциялар ҳиссасига тўғри келиб, облигация ва бошқа турдаги қимматли қоғозлар савдоси деярли мавжуд эмас.
Умуман олганда, муомалада фақатгина акциялар ва облигацияларнинг мавжудлиги мамлакатимиз қимматли қоғозлар бозори молиявий инструмент турлари ва хилма-хиллик нуқтаи назаридан у қадар бой эмаслигини кўрсатади. Бу эса инвесторга инструментлар жиҳатидан диверсификация қилиш имконини бермайди. Юқоридаги муаммоларни ҳал қилишнинг энг асосий йўли – бу мамлакатимиз иқтисодиётида юқори улушга эга бўлган йирик корхоналарнинг давлат улуши сифатида турган қимматли қоғозларни муомалага чиқариш (ҳеч бўлмаганда бир қисмини) ва инвесторларга эркин сотиш ҳисобланади. Муҳими, бу жараён аллақачон бошлаб юборилган.
Юқорида тилга олинган масалаларнинг ҳал этилиши  ликвидли инструментлар так­лиф этилишига, қимматли қоғозларнинг даромадлилик даражаси ўсишига, аҳолининг фонд бозорига ишончи ортишига олиб келади. Энг асосийси эса бу орқали бозорнинг жалб қилиш хусу­сияти ортиши ҳамда қимматли қоғозлар бозори ривожланишини таъминлашга эришиш мумкин.

Фарҳод Муҳамедов, и.ф.н.

«UCI» Биржа индекси кўрсаткичлари
Highcharts Example